جغرافیای تاریخی؛ مفهوم‌شناسی، رویکردها و کاربردها با تأکید بر بستر ایران‌شناسی

رهبری, عباس

doi:10.48310/rhe.2026.22932.1194

جغرافیای تاریخی؛ مفهوم‌شناسی، رویکردها و کاربردها با تأکید بر بستر ایران‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عباس رهبری

گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889 - 14665 تهران، ایران

10.48310/rhe.2026.22932.1194

چکیده

پیشینه و اهداف: جغرافیای تاریخی، به‌عنوان حوزه‌ای میان‌رشته‌ای، به بررسی پویایی‌های تعامل انسان و محیط در بستر زمان می‌پردازد. این رشته با تلفیق روش‌های جغرافیا و تاریخ، در پی بازسازی چشم‌اندازهای طبیعی-فرهنگی گذشته، تحلیل تحولات مکانی-زمانی و تبیین روابط علی و معلولی بین عوامل جغرافیایی و رویدادهای تاریخی است. هدف اصلی این پژوهش، ارائه تحلیلی جامع از مفهوم، رویکردها، روش‌ها و کاربردهای جغرافیای تاریخی با تأکید بر حوزه ایران‌شناسی است.روش‌ها‌: این تحقیق با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای منابع معتبر انجام شده است. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که جغرافیای تاریخی فراتر از توصیف موقعیت‌های مکانی گذشته، بر تحلیل فرآیندهای تغییر فضایی و تعامل انسان و محیط تأکید دارد و بازسازی دقیق شرایط تاریخی را مستلزم بهره‌گیری از داده‌های دست‌اول، شواهد باستان‌شناختی و فناوری‌های نوین تحلیلی مانند سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) می‌داند. این دانش در تبیین الگوهای استقرارگاهی، شبکه‌های مبادلاتی، دگرگونی‌های محیطی و مدیریت پایدار منابع، نقش اساسی در برنامه‌ریزی آینده و صیانت از میراث فرهنگی ایفا می‌کند. همچنین، پژوهش حاضر به نقد روش‌شناختی آثار موجود در حوزه ایران‌شناسی پرداخته و راهکارهایی برای ارتقای کیفیت پژوهش‌ها ارائه می‌دهد. نتیجه‌گیری: در نهایت، جغرافیای تاریخی به‌عنوان پلی میان گذشته و آینده، نه تنها درک عمیق‌تری از تاریخ فضامحور فراهم می‌آورد، بلکه بینش‌های ارزشمندی برای مواجهه با چالش‌های محیطی و فرهنگی معاصر ارائه می‌نماید.

کلیدواژه‌ها